خبرگزاری مهر، گروه استانها: مسئله جمعیت در سال‌های اخیر از یک موضوع آماری و جمعیت‌شناختی فراتر رفته و به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های اجتماعی و اقتصادی کشور تبدیل شده است؛ مسئله‌ای که آثار آن تنها در کاهش شمار تولدها خلاصه نمی‌شود و در سال‌های آینده می‌تواند ساختار سنی جامعه، بازار کار، نظام تأمین اجتماعی و ظرفیت‌های توسعه مناطق مختلف را تحت تأثیر قرار دهد.
استان قزوین نیز از این تحولات مستثنا نیست. کاهش شمار موالید، پایین‌تر بودن نرخ رشد جمعیت استان نسبت به میانگین کشور و افزایش سهم سالمندان، نشانه‌هایی از تغییرات جمعیتی در این استان است. در چنین شرایطی، بررسی دلایل کاهش فرزندآوری و شناسایی موانع پیش‌روی خانواده‌ها، به‌ویژه در حوزه ناباروری و هزینه‌های درمان، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در کنار عواملی همچون شرایط اقتصادی، تغییر سبک زندگی و افزایش سن ازدواج، ناباروری نیز یکی از موضوعاتی است که می‌تواند امکان فرزندآوری را از برخی خانواده‌ها بگیرد. از سوی دیگر، بخشی از زوج‌ها با وجود داشتن فرزند نخست، در مسیر تولد فرزند بعدی با مشکلات باروری مواجه می‌شوند؛ مسئله‌ای که در اصطلاح پزشکی از آن با عنوان ناباروری ثانویه یاد می‌شود.
آمارهای ارائه‌شده از سوی مسئولان دو مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی و بیمارستان ولایت قزوین، ضمن نشان دادن ابعاد این مسئله، ظرفیت‌های درمانی استان و موانع موجود در مسیر حمایت از خانواده‌ها را آشکار می‌کند.
۳۳ هزار زوج در قزوین با ناباروری ثانویه مواجه‌اند
رئیس جهاددانشگاهی استان قزوین با اشاره به برخی عوامل جمعیت‌شناختی مرتبط با ناباروری اظهار کرد: تصمیم‌گیری برای فرزندآوری در بسیاری از خانواده‌ها حدود شش سال پس از ازدواج اتفاق می‌افتد. از سوی دیگر، میانگین سن ازدواج زنان در استان به ۲۷ سال و مردان به ۳۳ سال رسیده است و در نتیجه، تولد فرزند اول ممکن است تا حدود ۳۵ سالگی مادر به تأخیر بیفتد.
بهنام محمودی افزود: افزایش سن والدین و فاصله زمانی میان ازدواج و تولد فرزند اول می‌تواند در فرزندآوری بعدی خانواده‌ها اثرگذار باشد. برآوردهای ارائه‌شده نشان می‌دهد حدود ۳۳ هزار زوج در استان قزوین با مشکل ناباروری ثانویه مواجه‌اند؛ موضوعی که به گفته وی، ازدواج در سنین بالاتر و فاصله زیاد تا تولد فرزند نخست از عوامل مؤثر در آن به شمار می‌روند.
وی با تشریح سابقه فعالیت مرکز درمان ناباروری جهاددانشگاهی در استان اظهار کرد: این مرکز که به نام مرحوم کاظمی آشتیانی شناخته می‌شود، با رهنمودهای رهبر معظم انقلاب و به همت مرحوم آشتیانی راه‌اندازی شد و از سال ۱۳۹۲ فعالیت خود را در قزوین آغاز کرد.
محمودی افزود: از زمان آغاز فعالیت مرکز تاکنون، ۷ هزار و ۵۰۰ نفر از ساکنان استان از خدمات آن استفاده کرده‌اند. همچنین از میان یک‌هزار و ۹۳۲ مورد تحت درمان، تاکنون یک‌هزار و ۷۵۰ کودک با پیگیری و اقدامات درمانی پزشکان جهاددانشگاهی متولد شده‌اند.
وی با اشاره به محدودیت‌های زیرساختی درمان ناباروری گفت: بخشی از مراحل درمان و اقدامات جراحی بیماران به دلیل در اختیار نبودن اتاق عمل در محل فعلی مرکز، در استان‌های همجوار از جمله تهران و قم انجام می‌شود.
محمودی درباره علت استفاده‌نشدن مستقیم از اتاق عمل بیمارستان ولایت برای ادامه درمان بیماران گفت: بیمارستان ولایت یک مجموعه دولتی است، در حالی که جهاددانشگاهی نهادی عمومی و غیردولتی محسوب می‌شود و تعرفه‌های این دو مجموعه با یکدیگر همخوانی ندارد؛ ازاین‌رو امکان استفاده مستقیم از خدمات بیمارستان برای تکمیل روند درمان فراهم نشده است.
وی اضافه کرد: با این حال، برنامه‌ریزی‌هایی در حال انجام است تا از ظرفیت اتاق عمل بیمارستان ولایت برای تکمیل مراحل درمان ناباروری در داخل استان استفاده شود و نیاز بیماران به مراجعه به شهرهای دیگر کاهش یابد.
ناباروری همچنان با حساسیت‌های اجتماعی همراه است
رئیس جهاددانشگاهی استان قزوین با اشاره به حساسیت‌های اجتماعی درباره ناباروری اظهار کرد: برخی افراد به دلیل نگرانی از قضاوت دیگران، برای مراجعه به پزشک و پیگیری درمان ناباروری احساس خجالت می‌کنند؛ در حالی که ناباروری یک بیماری و قابل درمان است و نباید به‌عنوان موضوعی همراه با شرم یا سرزنش اجتماعی به آن نگاه شود.
وی تأکید کرد: آگاهی‌بخشی عمومی درباره ناباروری و تغییر نگاه اجتماعی به زوج‌هایی که با این مشکل مواجه‌اند، ضروری است تا خانواده‌ها بدون نگرانی از قضاوت دیگران بتوانند برای تشخیص و درمان اقدام کنند.
محمودی درباره دشواری تأمین هزینه‌های درمان ناباروری نیز گفت: پرداخت مبالغ سنگین برای درمان، برای بسیاری از خانواده‌ها امکان‌پذیر نیست و برخی زوج‌ها حتی برای تأمین هزینه‌های اولیه درمان با مشکل مواجه‌اند.
وی با اشاره به حمایت‌های پیش‌بینی‌شده برای خانواده‌های نیازمند افزود: استاندار قزوین اعلام کرده است افرادی که برای تأمین هزینه‌های درمان ناباروری با مشکل مواجه‌اند، می‌توانند از تسهیلات پیش‌بینی‌شده استفاده کنند. همچنین افراد تحت پوشش کمیته امداد و سازمان بهزیستی می‌توانند از حمایت‌های مربوط به این نهادها بهره‌مند شوند.
محمودی با تأکید بر ضرورت مشارکت خیران در تأمین هزینه‌های درمان گفت: برخی خانواده‌ها حتی برای پرداخت ۲۰ میلیون تومان نیز با مشکل روبه‌رو هستند. در عین حال، تعدادی از خیران هزینه درمان زوج‌ها را تقبل کرده‌اند و لازم است این ظرفیت ساماندهی و تقویت شود.
وی پیشنهاد کرد مجمعی برای خیران حوزه درمان ناباروری تشکیل شود تا کمک‌های مردمی به شکل هدفمند در اختیار خانواده‌های نیازمند قرار گیرد و زوج‌هایی که توان پرداخت هزینه‌های درمان را ندارند، از این حمایت‌ها بهره‌مند شوند.
کاهش تولدها در قزوین؛ از ۱۵ هزار به ۱۲ هزار
رئیس جهاددانشگاهی استان قزوین در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به روند کاهش موالید در استان اظهار کرد: شمار تولدها در قزوین از ۱۵ هزار مورد در سال ۱۴۰۰ به ۱۲ هزار مورد در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ روندی که ضرورت توجه جدی‌تر به موضوع جمعیت را نشان می‌دهد.
وی با تفکیک عوامل کاهش فرزندآوری گفت: با دو گروه از خانواده‌ها مواجه هستیم؛ گروهی که به دلایل مختلف تصمیمی برای فرزندآوری ندارند و گروهی که تمایل به داشتن فرزند دارند، اما به دلیل مشکلات ناباروری نمی‌توانند صاحب فرزند شوند. برای هر یک از این گروه‌ها باید متناسب با شرایطشان برنامه‌ریزی شود.
محمودی پنج سال نخست زندگی مشترک را دوره‌ای مهم برای تصمیم‌گیری درباره فرزندآوری دانست و توصیه کرد خانواده‌ها در صورت تمایل به داشتن فرزند، اقدام را به سال‌های بعد موکول نکنند تا فرصت‌های درمانی و باروری از دست نرود.
وی با اشاره به افزایش سهم جمعیت سالمند استان گفت: سالانه حدود یک درصد به جمعیت سالمند قزوین افزوده می‌شود و اگر روند کاهش تولدها ادامه پیدا کند، در سال‌های آینده ممکن است شمار مرگ‌ومیر از تولدها پیشی بگیرد.
در کنار فعالیت مرکز جهاددانشگاهی، بیمارستان ولایت قزوین نیز از خردادماه سال ۱۴۰۱ خدمات تخصصی درمان ناباروری را آغاز کرده است؛ مرکزی که طی چهار سال فعالیت خود، هزاران زوج را پذیرش کرده و توانسته است به تولد صدها کودک کمک کند.
حمیده پاک‌نیت، مسئول مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت قزوین، با تشریح عملکرد این مرکز اظهار کرد: این مرکز از خردادماه سال ۱۴۰۱ فعالیت خود را آغاز کرده و خدمات تشخیصی و درمانی ناباروری را از مرحله ارزیابی زوجین و شناسایی علت مشکل تا اجرای روش‌های مختلف درمانی ارائه می‌دهد.
وی افزود: روند درمان در این مرکز با بررسی وضعیت زوجین و تشخیص نوع ناباروری آغاز می‌شود و در ادامه، متناسب با شرایط هر فرد، درمان دارویی یا روش‌های کمک‌باروری از جمله آی‌یوآی (IUI) و آی‌وی‌اف (IVF) انجام می‌گیرد.
پاک‌نیت با اشاره به خدمات مرتبط با حفظ باروری گفت: افرادی که به سرطان مبتلا هستند، از سوی متخصصان به این مرکز ارجاع می‌شوند تا پیش از آغاز شیمی‌درمانی، در صورت نیاز برای حفظ قدرت باروری خود اقدام کنند. این خدمات شامل فریز تخمک یا جنین است.
مسئول مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت ادامه داد: مشاوره ژنتیک، خدمات اورولوژی، آزمایش اسپرموگرام و انجام جراحی‌های مردانه نیز در این مرکز ارائه می‌شود و تلاش شده است بخش‌های مختلف تشخیص و درمان ناباروری در یک مجموعه در دسترس زوجین قرار گیرد.
ثبت ۴ هزار مراجعه و ۴۶۳ تولد زنده
وی در تشریح آمار عملکرد مرکز از خرداد ۱۴۰۱ تا شهریور ۱۴۰۵ اظهار کرد: در این مدت ۴ هزار زوج به مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت مراجعه کرده‌اند که برای ۳ هزار و ۶۳۸ زوج پرونده تشکیل شده است.
مسئول مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت افزود: در این بازه زمانی یک‌هزار و ۵۱۲ مورد میکرواینجکشن، یک‌هزار و ۱۳۹ مورد انتقال جنین و یک‌هزار و ۵۰۰ تست بارداری مثبت ثبت شده که در نهایت به ۴۶۳ تولد زنده انجامیده است.
پاک‌نیت با اشاره به تغییر آمار موفقیت درمان در دوره جنگ گفت: پیش از وقوع جنگ، میزان موفقیت روش آی‌وی‌اف در این مرکز ۳۸ درصد بود که پس از آغاز جنگ تحمیلی کاهش یافت؛ با این حال، این شاخص همچنان در سطح سایر مراکز دولتی ناباروری کشور قرار دارد. وی همچنین تأکید کرد که مرکز در پذیرش مراجعه‌کنندگان محدودیتی ندارد.
سن؛ عامل تعیین‌کننده در کیفیت و تعداد تخمک‌ها
پاک‌نیت در ادامه با اشاره به تأثیر سن بر قدرت باروری زنان اظهار کرد: با افزایش سن، تعداد و کیفیت تخمک‌ها کاهش پیدا می‌کند و در سنین بالاتر از ۴۴ سال، اختلالات کروموزومی در بخش عمده‌ای از تخمک‌ها مشاهده می‌شود که می‌تواند از عوامل افزایش احتمال سقط جنین باشد.
وی با تأکید بر اهمیت زمان‌بندی برای فرزندآوری گفت: بر اساس توضیحات ارائه‌شده، بازه ۳۷ تا ۳۸ سالگی دوره مهمی برای کیفیت تخمک محسوب می‌شود و توصیه می‌شود زنان در صورت تمایل به فرزندآوری، این موضوع را تا پیش از ۳۵ سالگی پیگیری کنند.
مسئول مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت افزود: اگر ازدواج تا این سن انجام نشود، بازه ۳۵ تا ۳۷ سالگی می‌تواند زمان مناسبی برای بررسی امکان فریز تخمک باشد؛ زیرا پس از ۳۷ سالگی، افت تعداد و کیفیت تخمک‌ها شتاب بیشتری می‌گیرد.
هزینه درمان و میزان پوشش بیمه‌ها
پاک‌نیت با اشاره به تنوع هزینه‌های درمان ناباروری اظهار کرد: هزینه‌ها از تهیه مکمل‌های مرتبط با بارداری آغاز می‌شود و در صورت نیاز می‌تواند مراحل دارویی، آزمایشگاهی و جراحی در اتاق عمل را نیز دربر بگیرد.
وی درباره پوشش بیمه‌ای خدمات گفت: بیمه سلامت و تأمین اجتماعی ۹۰ درصد هزینه خدمات اتاق عمل را پوشش می‌دهند. این میزان برای بیمه روستایی ۹۵ درصد و برای نیروهای مسلح ۱۰۰ درصد است. در خدمات سرپایی مانند سونوگرافی و آزمایش‌ها نیز میزان پوشش بیمه‌ای حدود ۷۰ درصد اعلام شده است.
مسئول مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت متوسط هزینه‌های درمان را بین ۵ تا ۲۰ میلیون تومان عنوان کرد و افزود: مبلغ نهایی با توجه به نوع درمان و مراحل مورد نیاز هر زوج متفاوت است.
هشدار درباره کاهش نرخ رشد جمعیت و سالمندی
پاک‌نیت در بخش دیگری از سخنان خود با مقایسه نرخ رشد جمعیت ایران و برخی کشورهای منطقه اظهار کرد: نرخ رشد جمعیت در افغانستان حدود ۴ درصد، پاکستان ۴.۵ درصد، عمان ۴ درصد، عراق ۳ درصد و ترکیه بیش از ۲ درصد است؛ در حالی که این شاخص در ایران ۱.۶ درصد اعلام شده است.
وی ادامه داد: تداوم روند کنونی می‌تواند در سال‌های آینده ساختار سنی جمعیت کشور را به سمت سالمندی بیشتر سوق دهد. به گفته وی، ایران ممکن است طی ۲۰ سال آینده با کمبود نیروی کار روبه‌رو شود؛ شرایطی که در برخی کشورهای اروپایی نیز مشاهده می‌شود و می‌تواند وابستگی بازار کار به نیروی انسانی مهاجر را افزایش دهد.
مسئول مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت در پاسخ به پرسش‌هایی درباره شیوه‌های درمانی مورد استفاده در این مجموعه گفت: در این مرکز از روش میکرواینجکشن استفاده می‌شود که در حال حاضر در مراکز درمان ناباروری کاربرد گسترده‌ای دارد.
وی افزود: به اعتقاد او، روش آی‌وی‌اف معمولی جایگاه گذشته خود را در درمان‌های مدرن ناباروری از دست داده است.
تجهیزات آزمایشگاهی؛ یکی از چالش‌های مراکز درمان ناباروری
پاک‌نیت با بیان اینکه مرکز از نظر تخت و تجهیزات درمانی با محدودیت خاصی مواجه نیست، بر ضرورت تأمین منابع مالی برای تجهیزات آزمایشگاهی و اقلام مصرفی اتاق عمل تأکید کرد.
وی توضیح داد: مواد و محیط‌های کشت مورد استفاده در بخش جنین‌شناسی حدود ۵۰ درصد هزینه‌های مرکز را به خود اختصاص می‌دهند؛ ازاین‌رو حمایت مالی استانداری و سایر نهادهای مرتبط برای تأمین این اقلام ضروری است.
مسئول مرکز درمان ناباروری بیمارستان ولایت همچنین گفت: حدود ۵ تا ۷ درصد مراجعه‌کنندگان مرکز از استان‌های دیگر، از جمله زنجان، گیلان، البرز، لرستان و کرمانشاه هستند.
پاک‌نیت در پایان با اشاره به وضعیت جمعیتی استان قزوین اظهار کرد: نرخ رشد جمعیت در کشور ۱.۶ درصد و در استان قزوین ۱.۲ درصد است. به گفته وی، در برخی شهرهای استان از جمله آبیک، رشد جمعیت منفی شده و بعضی استان‌های کشور نیز با پدیده «چاله جمعیتی» مواجه‌اند.
عبور از آمارها؛ ضرورت تبدیل ظرفیت درمانی به حمایت مؤثر از خانواده‌ها
مجموع آمارها و دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی مسئولان حوزه درمان ناباروری در قزوین نشان می‌دهد که استان از ظرفیت‌هایی برای تشخیص و درمان ناباروری برخوردار است؛ ظرفیتی که تاکنون به تولد هزاران کودک کمک کرده و توانسته است بخشی از نیاز زوج‌های نابارور در داخل استان و حتی استان‌های همجوار را پاسخ دهد.
با این حال، کاهش تولدها از ۱۵ هزار مورد در سال ۱۴۰۰ به ۱۲ هزار مورد در سال ۱۴۰۴، نرخ رشد جمعیت ۱.۲ درصدی قزوین در برابر میانگین ۱.۶ درصدی کشور و برآورد وجود ۳۳ هزار زوج مبتلا به ناباروری ثانویه، نشان می‌دهد که صرف وجود مراکز درمانی برای تغییر روند جمعیتی کافی نیست.
از یک سو، خانواده‌هایی قرار دارند که به دلیل هزینه‌های سنگین درمان، محدودیت دسترسی یا نگرانی از قضاوت اجتماعی، درمان ناباروری را به تأخیر می‌اندازند و از سوی دیگر، زوج‌هایی هستند که به دلایل اقتصادی، اجتماعی یا تغییر سبک زندگی، تصمیم به فرزندآوری را به سال‌های بعد موکول می‌کنند. مواجهه با این دو گروه، نیازمند سیاست‌های متفاوت اما مکمل است.
در چنین شرایطی، توسعه زیرساخت‌های درمان ناباروری، رفع موانع همکاری میان مراکز درمانی، حمایت بیمه‌ای مؤثر، ساماندهی کمک خیران و افزایش آگاهی عمومی درباره زمان مناسب فرزندآوری باید در کنار سیاست‌های حمایتی از خانواده قرار گیرد. همچنین لازم است آمارهای جمعیتی استان به‌صورت مستمر و با تفکیک شهرستانی بررسی شود تا برنامه‌ریزی‌ها متناسب با شرایط واقعی هر منطقه انجام گیرد.
مسئله جمعیت در قزوین صرفاً با توصیه به فرزندآوری حل نمی‌شود؛ خانواده‌ها زمانی می‌توانند برای آینده خود تصمیم بگیرند که موانع پیش‌روی آنان، از هزینه‌های درمان و مشکلات معیشتی تا دسترسی به خدمات تخصصی، به شکل عملی کاهش یابد. آنچه می‌تواند مسیر تحولات جمعیتی استان را تغییر دهد، پیوند میان سیاست‌گذاری، خدمات درمانی، حمایت اقتصادی و اعتمادسازی اجتماعی است؛ مسیری که نتیجه آن باید در امکان واقعی فرزندآوری برای خانواده‌ها دیده شود.
نظر شما